สินค้า 2


พื้นที่ภาคใต้เป็นอีกหนึ่งภูมิภาคของประเทศไทยที่มีศักยภาพ มีทรัพยากรทางธรรมชาติ และวัฒนธรรม วิถีชีวิตที่สมบูรณ์ ส่งผลถึงความหลากหลายของระบบนิเวศวัฒนธรรม ได้แก่ โหนด นา พรุ เล เลน สวน ควน เขา ที่ผูกพันเชื่อมโยงถึง วิถีชีวิต ความเชื่อพิธีกรรม ศาสนา และชาติพันธุ์ต่างๆหลายชุมชนสามารถอยู่ในสภาวะของการพึ่งตนเองได้ด้วยการจัดการฐานทรัพยากรที่มีอยู่ โดยอาศัยกลไกเครื่องมือทางด้านการท่องเที่ยวเข้ามาหนุนเสริม ซึ่งการก่อเกิดของการท่องเที่ยวโดยชุมชนนั้นมาจากพลังความเข้มแข็งของคนในชุมชนเอง อีกทั้งการสนับสนุนของหน่วยงานภายนอก ทำให้พื้นที่ภาคใต้มีการเคลื่อนไหวทางสังคมของคนในชุมชนด้วยการจัดระบบการจัดการทรัพยากรต่างๆที่เกี่ยวข้องกับการท่องเที่ยว มีการกำหนดบทบาทและหน้าที่ของคนในชุมชน มีการจัดการกลุ่มเพื่อสนับสนุนการท่องเที่ยวในชุมชน เพื่อมุ่งหวังให้สามารถสร้างความภาคภูมิใจของคนในชุมชนต่อวิถีชีวิต และอัตลักษณ์ของชุมชน ก่อให้เกิดรายได้และเงินหมุนเวียนในชุมชน รวมทั้งสร้างให้ความรู้และสร้างความศรัทธาแก่นักท่องเที่ยวในวิถีชุมชนซึ่งเป็นทรัพยากรท่องเที่ยวที่หลายชุมชนต้องการสร้างการยอมรับอย่างกว้างขวาง
 
จากการประมวลสถานการณ์การท่องเที่ยวโดยชุมชนในพื้นที่ภาคใต้ที่ผ่านมา เพื่อดำเนินการจัดทำ CBT Mapping ภาคใต้ พบว่า มีหลายชุมชนในภาคใต้ที่เป็นชุมชนที่ดำเนินจัดการการท่องเที่ยวด้วยตนเอง และมีเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนในพื้นที่ภาคใต้ 5 เครือข่าย ได้แก่ เครือข่ายกระบี่-พังงา-ภูเก็ต เครือข่ายอันดามันใต้ เครือข่ายนครศรีธรรมราช เครือข่ายจังหวัดพังงา และเครือข่ายสงขลา-พัทลุง และจากสถานการณ์ที่มีการดำเนินการอยู่ของชุมชนตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน หากแบ่งระดับความพร้อมของชุมชนออกเป็น 3 ระดับ คือ ระดับที่ 1 เป็นชุมชนที่มีความพร้อมเป็นอย่างดีในการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชน ระดับที่ 2 เป็นชุมชนที่เริ่มดำเนินการด้านการท่องเที่ยวโดยชุมชนแล้วแต่ยังอยู่ขาดความพร้อมที่จะต้องพัฒนาศักยภาพในบางด้าน และระดับที่ 3 เป็นชุมชนที่กำลังจะเริ่มจัดการการท่องเที่ยวโดยชุมชน หรืออยู่ในระยะเริ่มต้นซึ่งแต่ละจังหวัดที่ชุมชนดำเนินการจัดการท่องเที่ยวมีระดับความพร้อมของชุมชนไม่เท่ากัน
 
จากสถานการณ์การท่องเที่ยวโดยชุมชนในพื้นที่ภาคใต้ที่มีความเคลื่อนไหวของชุมชนและเครือข่ายการท่องเที่ยวอย่างต่อเนื่องที่ผ่านมาเห็นถึงศักยภาพของชุมชนที่ดำเนินการ ริเริ่มจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนที่กระจายอยู่ตามพื้นที่ต่างๆ ในภาคใต้ รวมทั้งมีหน่วยงานในพื้นที่ที่ให้ความสำคัญและมีความพร้อมในการเป็นพี่เลี้ยงและร่วมทำงานในการสนับสนุนการท่องเที่ยวโดยชุมชนในพื้นที่ภาคใต้หลายฝ่าย อีกทั้งยังพบว่า มีหลายชุมชน หลายหน่วยงานมีความต้องการในการพัฒนาการท่องเที่ยวโดยชุมชนในพื้นที่ภาคใต้นับเป็นโอกาสที่ดีในการนำไปสู่การกำหนดทิศทางการพัฒนาเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนพื้นที่ภาคใต้ให้เกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม และสามารถดำเนินงานได้จริงและสามารถเชื่อมประสานเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนระดับประเทศ จึงเกิดการรวมกลุ่มผู้สนใจที่เป็นแกนนำชุมชน ตัวแทนหน่วยงานภาครัฐ ตัวแทนองค์กรพัฒนาเอกชน และนักวิชาการ ได้รวมกลุ่มกันเพื่อสร้างฐานของการรวมตัวกันของเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชน ภาคใต้ ผ่านเครื่องมือที่เรียกว่างานวิจัยเพื่อท้องถิ่น ในกระบวนการเริ่มต้น ทีมวิจัยร่วมกันถอดบทเรียนพื้นที่ชุมชนท่องเที่ยวภาคใต้ เพื่อหาจุดเริ่ม แนวร่วม ในการผลักดันเรื่องนี้ร่วมกัน  
 
ข้อค้นพบที่น่าสนใจจากระบวนการถอดบทเรียนและได้มีการจัดเวทีนำเสนอผลการศึกษาและถอดบทเรียนเมื่อวันที่ 11 – 12 ธันวาคม 2552 ที่ผ่านมา ณ ชุมชนตะโหมด จ.พัทลุง มีข้อค้นพบน่าสนใจดังนี้  
 
นิยาม การท่องเที่ยวโดยชุมชน หมายถึงเครื่องมือในการพัฒนาชุมชนที่มีการบริหารจัดการโดยชุมชนอย่างมีส่วนร่วม เพื่อกระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ ประเพณี วิถีชีวิต และวัฒนธรรม 
“การท่องเที่ยวโดยชุมชนคืออาชีพเสริม” 
“คิดเอง ทำเอง เพื่อตัวเอง” 
“เล่นเอง ชงเอง กินเอง”
 
เป้าหมาย CBT
 
1. รักษาทรัพยากร
2. รักษาวัฒนธรรมดั้งเดิมที่ดี
3. แก้ปัญหาที่เกิดจากการท่องเที่ยว เช่น กรณี ที่ดินเปลี่ยนมือ
4. เป็นเครื่องมือในการพัฒนาชุมชน
5. สร้างการเรียนรู้
6. เป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้
7. สร้างความสามัคคีในชุมชน
8. อาชีพเสริม  
 
จุดกำเนิด การก่อเกิด
 
1. ชุมชนริเริ่มกันเอง มี ลักษณะ ได้แก่ 
     1.1 เกิดจากปัญหามากระทบ ใช้การท่องเที่ยวเป็นทางออกของการแก้ปัญหา 
     1.2 เกิดจากกระแส เห็นชุมชนอื่นทำแล้วดี ทำตาม หรือเป็นกระแสของพื้นที่ผลักดันให้ทำ
2. หน่วยงานรัฐผลักดัน
3. องค์กรพัฒนาเอกชนสนับสนุน ริเริ่ม
4. งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น  
 
รูปแบบของกระบวนการจัดการ  
 
1. ชุมชนริเริ่มกันเอง  
2 .หน่วยงานรัฐผลักดัน  
3. องค์กรพัฒนาเอกชนสนับสนุน ริเริ่ม   
   มีกระบวนการพัฒนา 10 ขั้นตอน
 
1. สำรวจชุมชน
2. ศึกษาความเป็นไปได้
3. กำหนดเป้าหมายร่วม
4. วางแผนการดำเนินงาน
5. การบริหารจัดการองค์กร
6. กำหนดโปรแกรมการท่องเที่ยวที่เหมาะสม
7. การพัฒนาศักยภาพการสื่อความหมาย
8. การตลาด ประชาสัมพันธ์
9. เครือข่ายฯ
10. การติดตาม ประเมินผล  
 
4. งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น   
เน้นกระบวนการทำงานที่เป็นวงจร ต่อเนื่อง ทำซ้ำ มีการจัดระบบความคิดและการทำงาน ให้ความสำคัญกับการเตรียมการ ประสานงาน บันทึกและการสรุปบทเรียน
 
- การรวมกลุ่มคนสนใจร่วม
- การวิเคราะห์ปัญหาและสถานการณ์ร่วม
- กำหนดเป้าหมายร่วม
- ดำเนินการเก็บข้อมูล ของดีชุมชน ต้นทุนชุมชน ด้วยกระบวนการมีส่วนร่วม
- กระบวนการวิเคราะห์ของดีชุมชน เพื่อกำหนดเป็นโปรแกรมการท่องเที่ยวที่เหมาะสม
- วางแผนการดำเนินงานเน้นกระบวนการมีส่วนร่วม
- จัดทำโปรแกรม ราคา และรายละเอียดอื่นๆ
- พัฒนาคนด่านต่างๆ เช่น การทำบัญชีการจัดการระบบกลุ่มองค์กรมัคคุเทศก์ท้องถิ่น เป็นต้น
- วางแผนการตลาด
- จัดทดลองท่องเที่ยว
- สรุปบทเรียนร่วมกัน  
 
ทุกขั้นตอนเน้นการดำเนินการแบบมีส่วนร่วม มีการเตรียมการก่อนและสรุปบทเรียนหลังการทำกิจกรรมทุกกิจกรรม และให้ความสำคัญกับการบันทึก          
 
ไม่ว่าแต่ละชุมชนจะเริ่มต้นตั้งหลักอย่างไร มีกระบวนการทำงานและการพัฒนาการที่แตกต่างกัน หากแต่ว่าเป้าหมายของการจัดการท่องเที่ยวโดยชุมชนมีเป้าหมายเดียวกัน การรวมกลุ่ม สร้างพลังเพื่อผลักดันให้เกิดองค์กรเครือข่ายการท่องเที่ยวโดยชุมชนคงอยู่ไม่ไกล และสามารถผลักดันไปให้ถึงฝันของชุมชนภาคใต้ได้ในอนาคตอันใกล้        
 
สุภาวิณี  ทรงพรวาณิชย์ 
ธันวาคม 2552



[Back]